Хэвлэл мэдээллийн салбарын хууль бус орлогыг ил болгож, Шантаачны гэгдэх сэтгүүлчдийн балгаар сэтгүүл зүйн ирээдүйг боомилж болохгүй

Төрийн байгууллагатай байгуулсан гэрээг ил тод болгох нь зөв. Харин тэрхүү ил тод байдлыг хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын оршин тогтнох эдийн засгийн үндсийг үгүйсгэх хэрэгсэл болгож болохгүй.

Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт өнөөдөр нэгэн чухал маргаан өрнөж байна. Төрийн байгууллагууд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдтэй ямар гэрээ байгуулдаг, хэдий хэмжээний мөнгө зарцуулдаг, төсвийн хөрөнгийг хэрхэн ашигладаг талаарх мэдээлэл олон нийтийн анхаарлын төвд орлоо. Төрийн байгууллагатай байгуулсан гэрээнүүдийг шилэн мэдээллээр дамжуулан олон нийтэд ил болгож, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын орлогын эх үүсвэрийг шүүмжлэх, зарим тохиолдолд үүнийг редакцын хараат бус байдалтай шууд холбон дүгнэх хандлага ч ажиглагдаж байна.

Энд нэг зүйлийг эхлээд тодорхой хэлэх хэрэгтэй. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр хийгдэж байгаа гэрээ хэлцэл ил тод байх ёстой. Төрийн байгууллага хэнтэй, ямар зорилгоор, ямар нөхцөлөөр гэрээ байгуулсан бэ гэдгийг иргэд мэдэх эрхтэй. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд ч энэ зарчмаас ангид байх ёсгүй.

Гэхдээ ил тод байдлыг шаардах нэг хэрэг, хэвлэл мэдээллийн салбарын санхүүгийн бодит нөхцөлийг үл тоон орлогын эх үүсвэрийг нь үгүйсгэх өөр хэрэг юм.

300 сая төгрөгийн гэрээ гэдэг тооны цаана юу байдаг вэ?

Олон нийтийн дунд яригдаж буй нэгэн сайтын төрийн байгууллагатай байгуулсан гэх 300 сая төгрөгийн гэрээг авч үзье. Юуны өмнө энэ гэрээний хугацаа, ажлын цар хүрээ, нийлүүлэх бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, татварын нөхцөл болон бодит гүйцэтгэлийг нь нягтлах шаардлагатай. Учир нь гэрээний нийт үнийн дүнг дангаар нь хараад тухайн байгууллагын ашиг орлого, санхүүгийн бодит байдлыг дүгнэх боломжгүй.

Хэрэв 300 сая төгрөгийн гэрээ хоёр жилийн хугацаатай бол сарын дундаж дүн нь 12.5 сая төгрөг болно. Харин нэг жилийн гэрээ бол сарын дундаж нь 25 сая төгрөг. Энэ хоёрын хооронд мэдэгдэхүйц ялгаа бий. Тиймээс гэрээний хугацаа, нөхцөлийг зөв тогтоох нь аливаа дүгнэлтийн эхний алхам байх ёстой.

Харин 300 сая төгрөгийн гэрээг хоёр жилийн хугацаатай, сард дунджаар 12.5 сая төгрөгийн орлого олох нөхцөлтэй гэж төсөөлье.

Улаанбаатар хотод үйл ажиллагаа явуулдаг мэргэжлийн мэдээллийн сайтын хувьд оффисын түрээс, сэтгүүлч, редактор, зураглаач, гэрэл зурагчин, видео контент бүтээгч, техник технологийн ажилтнуудын цалин, нийгмийн даатгал, татвар, тоног төхөөрөмж, сервер, программ хангамж, тээвэр, томилолт зэрэг тогтмол зардал бий. Үүн дээр өдөр тутмын мэдээлэл цуглуулах, эх сурвалжаа баталгаажуулах, сурвалжилга бэлтгэх, олон нийтийн өмнө хүлээсэн хариуцлагаа биелүүлэхэд гарах зардал нэмэгдэнэ.

Энэ бүхнийг тооцохоор 12.5 сая төгрөг гэдэг нь олон ажилтантай, тогтмол мэдээлэл үйлдвэрлэдэг редакцын хувьд асар их ашиг гэсэн үг биш. Харин ч гэрээний ажлын цар хүрээ, ажиллах хүч, зардлын бүтцээс шалтгаалан үйл ажиллагааны зардлын тодорхой хэсгийг л нөхөх хэмжээний орлого байж болно.

Мэдээж байгууллага бүрийн бүтэц, ажилтны тоо, зардал харилцан адилгүй. Тиймээс тухайн сайтын санхүүгийн тайлан, гэрээний бодит гүйцэтгэлийг харалгүйгээр ашигтай эсвэл алдагдалтай ажилладаг гэж эцэслэн дүгнэж болохгүй. Гэхдээ нэг зүйлийг мартаж болохгүй. Гэрээний нийт дүн бол цэвэр ашиг биш. Орлого гэдэг нь ашиг гэсэн үг биш.

Хэвлэл мэдээлэл бол зөвхөн мэдээ нийтэлдэг вебсайт биш

Хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг гаднаас нь харахад хэдхэн сэтгүүлч компьютероос мэдээ бичиж, цахим хуудсандаа нийтэлдэг мэт ойлгож болох юм. Гэвч мэргэжлийн редакцын өдөр тутмын үйл ажиллагаа үүнээс хавьгүй өргөн хүрээтэй.

Мэдээлэл цуглуулахын тулд сэтгүүлчид ажиллана. Тэр мэдээллийг шалгаж, баримтжуулж, хууль эрх зүйн эрсдэлийг тооцож, редактор хянана. Видео, дүрс, график, шууд дамжуулалт бэлтгэхэд тусгай тоног төхөөрөмж, ур чадвар шаардлагатай. Мэдээллийг тасралтгүй түгээхийн тулд цахим дэд бүтэц, мэдээллийн аюулгүй байдал, техникийн найдвартай ажиллагаанд хөрөнгө зарцуулна.

Эдгээрийн аль нь ч үнэгүй биш.

Гэтэл Монголын хэвлэл мэдээллийн зах зээлийн нэг онцлог нь хэрэглэгч мэдээллийг ихэвчлэн үнэ төлбөргүй авахыг хүсдэгт оршино. Өдөр бүр хэдэн арван мэдээ уншиж, видео үзэж, шууд дамжуулалт хүлээн авч байгаа хэрэглэгчдийн дийлэнх нь тухайн мэдээллийг бүтээхэд хэн ямар зардал гаргаж байгааг тэр бүр боддоггүй.

Ийм нөхцөлд редакц орлогоо хаанаас олох вэ?

Зар сурталчилгаа, ивээн тэтгэсэн контент, захиалгын үйлчилгээ, контент үйлдвэрлэл, төсөл хөтөлбөр, хувийн хэвшлийн болон төрийн байгууллагатай байгуулсан хууль ёсны үйлчилгээний гэрээ зэрэг олон төрлийн эх үүсвэр байж болно.

Төрийн байгууллагатай байгуулсан гэрээ бүрийг шууд редакцын хараат байдлын нотолгоо мэтээр үзэх нь үйлчилгээний шинж чанар, гэрээний агуулга, бодит гүйцэтгэл, редакцын шийдвэр гаргах эрх чөлөө зэрэг чухал ялгааг орхигдуулж болзошгүй.

Харин гэрээгээр дамжуулан редакцын агуулгад нөлөөлсөн эсэх, сурталчилгааг мэдээ мэтээр хүргэсэн эсэх, олон нийтийн мөнгийг үр ашиггүй зарцуулсан эсэх нь тус тусдаа шалгаж, баримтаар тогтоох ёстой асуудлууд юм.

Орлогын эх үүсвэрийг тасалбал хэн хожих вэ?

Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын орлогын эх үүсвэрийг багасгах нь дан ганц сайтын эзэд, эрхлэгчдийн асуудал биш. Үүний үр дагавар редакцын ажилтнууд, мэдээллийн чанар, эцэст нь иргэдэд хүрнэ.

Орлого буурвал байгууллага эхлээд зардлаа танана. Зарим редакц ажилтныхаа тоог цөөлнө. Зарим нь орон нутгийн сурвалжлагчаа ажиллуулах боломжгүй болно. Зарим нь мөрдөн сурвалжлах, баримт шалгах, олон хоногийн судалгаа шаардсан бүтээлд хөрөнгө гаргахаа болино.

Үүний дараа юу болох вэ?

Өдөр тутмын мэдээлэл цөөрч, олон эх сурвалжаар баталгаажуулсан бүтээл багасаж, редакцын мэргэжлийн чадавх суларч болзошгүй. Нийгэмд чухал боловч зардал ихтэй асуудлуудыг судлахын оронд богино хугацаанд олон хандалт авчрах агуулгад илүү их анхаарах дарамт нэмэгдэж болно.

Энэ бол заавал тохиолдох үр дагавар биш. Гэхдээ орлогын олон эх үүсвэргүй, санхүүгийн нөөц багатай редакцуудын хувьд бодит эрсдэл мөн.

Тэгвэл үүний оронд ямар нөхцөл үүсэх вэ? Санхүүгийн нөөц сайтай томоохон группүүд болон өөрийн хөрөнгөөр удаан хугацаанд алдагдал хүлээх боломжтой байгууллагууд зах зээлд үлдэх боломж илүүтэй байж болно. Харин жижиг, бие даасан редакцууд үйл ажиллагаагаа зогсоох эсвэл томоохон санхүүжүүлэгчээс хамааралтай болох эрсдэлтэй.

Ингэснээр олон нийтийн хүртэх мэдээллийн эх сурвалж цөөрч, үзэл бодлын олон ургалч байдал хумигдах аюул бий.

Хамгийн гол нь, төрийн байгууллагатай гэрээ байгуулдаг редакцын орлогыг хязгаарлах замаар хараат бус байдлыг бий болгох боломжгүй. Хэрэв хэвлэл мэдээллийн салбарт санхүүжилтийн тогтвортой, шударга, олон талт орчин бүрдэхгүй бол санхүүгийн хамаарал өөр хэлбэрээр үргэлжилж болно.

Өөрөөр хэлбэл, нэг эх үүсвэрээс хамааралтай байдлыг буурууллаа гэхэд нөгөө эх үүсвэрээс хамаарах байдал нэмэгдэх боломжтой. Хараат бус байдлыг зөвхөн гэрээний мөнгөн дүнгээр хэмжих боломжгүй.

Төрийн гэрээтэй байх нь буруу юу?

Энд зайлшгүй ялгаж ойлгох ёстой хоёр асуудал бий.

Нэгдүгээрт, төрийн байгууллага төсвийн хөрөнгөөр мэдээлэл түгээх, олон нийтэд үйлчилгээ үзүүлэх, контент үйлдвэрлүүлэх, тодорхой ажил гүйцэтгүүлэх хэрэгцээтэй байж болно. Ийм ажилд мэргэжлийн хэвлэл мэдээллийн байгууллага үйлчилгээ үзүүлж, гэрээний дагуу орлого олох боломжтой.

Хоёрдугаарт, төрийн байгууллага гэрээний мөнгөөр тухайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн редакцын бодлогыг өөрчлөх, шүүмжлэлтэй мэдээллийг хязгаарлах, тодорхой албан тушаалтан эсвэл байгууллагын нэр хүндийг хамгаалуулах зорилго тавьсан бол энэ нь огт өөр асуудал.

Эхний тохиолдолд гэрээний хууль ёсны байдал, үйлчилгээний чанар, төсвийн үр ашиг, сонгон шалгаруулалтын шударга байдлыг шалгах хэрэгтэй. Хоёр дахь тохиолдолд редакцын хараат бус байдал, ашиг сонирхлын зөрчил, олон нийтийн мэдээлэл авах эрхийн асуудлыг хөндөх ёстой.

Энэ хоёр асуудлыг нэг зүйл мэт үзэж болохгүй.

Хэвлэл мэдээллийн байгууллага төрийн байгууллагад үйлчилгээ үзүүлсэн л бол хараат болсон гэж шууд дүгнэх боломжгүй. Үүний нэгэн адил гэрээ хууль ёсны хийгдсэн гэдэг шалтгаанаар редакцын хараат бус байдалд ямар ч эрсдэл байхгүй гэж хэлж бас болохгүй.

Баримтыг шалгаж, гэрээний агуулга болон бодит үр дагаврыг үнэлэх нь л зөв зам юм.

Ил тод байдал хоёр талдаа үйлчлэх ёстой

Төрийн байгууллагуудын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдтэй байгуулсан гэрээг олон нийтэд ил болгох нь хариуцлагыг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой. Гэхдээ энэ үйл явц бодит үр дүнтэй байхын тулд зөвхөн гэрээний нийт үнийн дүнг харуулахад хангалтгүй.

Гэрээний хугацаа, ажлын даалгавар, санхүүжилтийн эх үүсвэр, сонгон шалгаруулалтын арга, нийлүүлсэн бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, хүлээн авсан акт, төлбөрийн гүйцэтгэл, үр дүнг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.

Тухайлбал, 300 сая төгрөгийн гэрээ байгуулсан гэдэг мэдээлэл дангаараа тухайн мөнгө үр ашигтай зарцуулагдсан эсэхийг хэлэхгүй. Ямар ажил хийсэн, хэдий хугацаанд хийсэн, ямар шалгуураар сонгогдсон, гэрээний үүргээ биелүүлсэн эсэх, зах зээлийн үнэтэй нийцэж байгаа эсэхийг нягталж байж бодит дүгнэлт гаргана.

Үүний зэрэгцээ хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд ч өөрсдийн хариуцлагыг ухамсарлах ёстой. Төрийн байгууллагатай хийсэн гэрээгээ олон нийтэд тайлбарлах, гэрээний дагуу ямар үйлчилгээ үзүүлснээ мэдээлэх, төлбөртэй контентыг редакцын мэдээ, сурвалжилгаас ялгаж тэмдэглэх, санхүүжилтийн нөлөөллөөс редакцын шийдвэрийг хамгаалах дотоод журамтай байх нь салбарын нэр хүндэд тустай.

Ил тод байдал гэдэг нь нэг талын бурууг хайх үйл ажиллагаа биш. Харин төрийн мөнгө хэрхэн зарцуулагдаж, хэвлэл мэдээллийн байгууллага ямар үйлчилгээ үзүүлж, олон нийтийн эрх ашиг хэрхэн хамгаалагдаж байгааг бодит баримтаар үнэлэх зарчим юм.

Хараат бус сэтгүүл зүйд эдийн засгийн суурь хэрэгтэй

Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг зөвхөн хуульд заасан эрхээр хэмжих боломжгүй. Тэр эрхийг бодит амьдрал дээр эдлэхэд эдийн засгийн нөхцөл чухал үүрэгтэй.

Сэтгүүлч баримтын мөрөөр явахын тулд цаг хугацаа хэрэгтэй. Авлига, ашиг сонирхлын зөрчил, төсвийн зарцуулалт, хүний эрхийн асуудлыг сурвалжлахын тулд мөнгө, мэргэжлийн баг, хууль зүйн хамгаалалт шаардлагатай. Заримдаа хэдэн сарын хөдөлмөр зарцуулсан бүтээл шууд орлого авчрахгүй байж болно.

Ийм ажлыг редакц ямар эх үүсвэрээр санхүүжүүлэх вэ гэдэг нь сэтгүүл зүйн чанартай шууд холбоотой асуулт юм.

Хэрэв хувийн хэвшлийн зар сурталчилгааны зах зээл хангалттай хөгжөөгүй, иргэд мэдээллийн төлбөр төлөх соёл сул, редакцын бусад орлого хязгаарлагдмал байвал байгууллагууд санхүүгийн олон талт эх үүсвэр бүрдүүлэхэд хүндрэлтэй тулгарна.

Тиймээс төрийн байгууллагуудтай хийсэн гэрээний асуудлыг хэлэлцэхдээ зөвхөн хэчнээн төгрөгийн гэрээ байгуулсныг бус, Монголын хэвлэл мэдээллийн салбар хэрхэн орлого олж, ямар зардал гаргаж, ямар эрсдэл үүрч байгааг бүхэлд нь авч үзэх хэрэгтэй.

Энэ нь төрийн гэрээг шалгахгүй орхих шалтгаан биш. Харин гэрээний ил тод байдал, төсвийн хяналт, редакцын хараат бус байдлыг зэрэг хамгаалах бодлого боловсруулах үндэс юм.

Эцэст нь: мөнгийг бус, мөнгөний цаадах харилцааг шалгая

Өнөөдөр Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт тавигдаж буй асуулт бол нэг сайтын дансанд хэдэн төгрөг орсон тухай асуудлаар хязгаарлагдахгүй. Энэ бол төр, хэвлэл мэдээлэл, иргэдийн хоорондын харилцаа ямар зарчим дээр тогтох ёстой тухай асуудал юм.

Төрийн байгууллагын төсвийн зарцуулалт ил тод байх ёстой. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын санхүүжилтийн эх үүсвэрийг олон нийт сонирхох эрхтэй. Гэхдээ аливаа гэрээний мөнгөн дүнг шууд ашиг гэж үзэх, төрөөс орлого олсон байгууллагыг бүхэлд нь хараат гэж дүгнэх, санхүүжилтийн сувгийг нь хаахыг хараат бус байдлын шийдэл мэт ойлгох нь асуудлыг хэт хялбарчилсан хэрэг болно.

Харин гэрээгээр дамжуулан редакцын агуулгад нөлөөлсөн үү, төсвийн мөнгөөр ямар үйлчилгээ худалдан авсан бэ, үнэ өртөг нь үндэслэлтэй юу, сонгон шалгаруулалт шударга байсан уу, гэрээний үр дүн олон нийтэд ямар ашиг өгсөн бэ гэдгийг баримтаар тогтоох ёстой.

Хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд ч ил тод байдлаас зугтах ёсгүй. Тэд өөрсдийн санхүүжилт, редакцын зарчим, төлбөртэй контентын бодлогоо ойлгомжтой тайлбарлаж, олон нийтийн итгэлийг хамгаалах үүрэгтэй.

Гэхдээ салбарын орлогын эх үүсвэрийг хумьснаар л хараат бус сэтгүүл зүй бий болно гэж бодож болохгүй. Санхүүгийн хувьд тогтвортой ажиллах боломжгүй болсон редакцын хувьд хараат бус байдлаа хамгаалах нөөц ч мөн багасна.

Хараат бус сэтгүүл зүйд ил тод байдал хэрэгтэй. Гэхдээ түүнтэй адил санхүүгийн тогтвортой байдал ч хэрэгтэй.

Бид төрийн мөнгийг хэрхэн зарцуулж байгааг шалгахын зэрэгцээ мэргэжлийн хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд бие даан оршин тогтнох эдийн засгийн орчныг хэрхэн бүрдүүлэх вэ гэдэг асуултад хариулах ёстой.

Эцсийн зорилго нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудыг төрөөс мөнгө авдаг, авдаггүйгээр нь ангилах биш. Харин төрийн мөнгө хууль ёсны, үр ашигтай зарцуулагдаж, хэвлэл мэдээллийн байгууллага редакцын хараат бус байдлаа хадгалж, иргэд олон талт, чанартай мэдээлэл авах нөхцөлийг бүрдүүлэх явдал юм.

Учир нь хэвлэл мэдээллийн салбарын эдийн засгийн суурь суларвал хохирол зөвхөн сайтын эзэн, эрхлэгчид, сэтгүүлчдэд үлдэхгүй. Хамгийн сүүлд, хамгийн ихээр хохирох хүмүүс нь бодит мэдээлэл авах эрхтэй иргэд өөрсдөө байх болно.